Istorijski kontekst i osnivanje logora u đakovu
U drugoj polovini 1941. godine, mehanizam genocida u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj (NDH) radio je punim kapacitetom. Dok su na prostoru Like, Korduna, Banije, Hercegovine i Bosanske krajine ustaške jedinice sprovodile masovne pokolje srpskog stanovništva, a logorski kompleksi Jadovno–Pag i Jasenovac gutali desetine hiljada odraslih muškaraca, ustaški vrh u Zagrebu suočio se sa pitanjem smeštaja i postepene likvidacije hiljada srpskih i jevrejskih žena i dece čiji su muževi, očevi i braća već bili ubijeni ili odvedeni u logore smrti.[1]
Po nalogu Ustaške nadzorne službe (UNS) i Ravnateljstva ustaškog redarstva, krajem novembra 1941. godine doneta je odluka da se u slavonskom gradu Đakovu, sedištu nekadašnje biskupije, formira poseban sabirni i koncentracioni logor za žene i decu. Za lokaciju logora odabran je kompleks napuštenog parnog mlina i skladišta žita „Cereale“, koji se nalazio na samom ulazu u grad, neposredno uz glavnu cestu i u blizini železničke pruge Osijek – Vrpolje – Slavonski Brod.
Prvi veliki transport stigao je u Đakovo početkom decembra 1941. godine. U njemu se nalazilo 1.830 jevrejskih žena i dece i 50 srpskih devojaka i žena, deportovanih iz Sarajeva, Tuzle, Zenice, Travnika i drugih gradova Bosne. Logorski prostor sastojao se od glavne trospratne zgrade mlina i nekoliko pomoćnih drvenih magacina, opasanih visokom drvenom ogradom i bodljikavom žicom. U prvim mesecima logor se nalazio pod upravom Župske redarstvene oblasti iz Osijeka, što je omogućilo lokalnoj jevrejskoj opštini i pojedinim građanima Đakova da doture zatočenicama osnovne namirnice, ćebad i lekove, uprkos zabranama ustaških vlasti.[2]
Dolazak jasenovačkih ustaša u februaru 1942. i namerno širenje epidemije tifusa
Relativno snošljivi uslovi u prvim nedeljama postojanja logora izazvali su oštru reakciju zapovednika Ustaške obrane i upravnika logora Jasenovac Vjekoslava Maksa Luburića. Za vrh UNS-a bilo je neprihvatljivo da logor u Đakovu funkcioniše van direktnog sistema terora kakav je vladao u Jasenovcu i Staroj Gradiški.
Dana 24. februara 1942. godine, u Đakovo je stigao specijalni odred jasenovačkih ustaša pod komandom ustaškog poručnika Ljubomira Ljube Miloša, jednog od najkrvoločnijih komandanata iz Jasenovca, i ustaškog zastavnika Joze Matijevića, koji je postavljen za novog upravnika logora Đakovo. Ovim činom logor Đakovo je i formalno uključen u logorski sistem Jasenovca, pod direktnom komandom III ureda Ustaške nadzorne službe.[3]
Zajedno sa novom ustaškom posadom, 24. i 26. februara 1942. godine u Đakovo su iz logora Stara Gradiška dopremljena dva velika transporta sa oko 1.200 srpskih i jevrejskih žena i dece, poreklom iz zapadne Slavonije (Pakrac, Nova Gradiška, Požega, Daruvar) i Bosanske krajine. Ove žene i deca već su u Staroj Gradiški bili izloženi izgladnjivanju i teškoj epidemiji pegavog i trbušnog tifusa.
Ustaška uprava je svesno i planski smestila bolesne zatočenice iz Stare Gradiške zajedno sa dotadašnjim zatočenicama na tri sprata mlina „Cereale“, bez ikakve izolacije, dezinfekcije ili lekova. Posledice ovog biološkog zločina bile su katastrofalne:
- U zgradi mlina, u kojoj je na golim daskama i betonu ležalo oko 3.000 žena i dece, izbila je masovna epidemija pegavog tifusa, dizenterije i šuge;
- Ustaški stražari su zatvorili bunare u logorskom krugu i zabranili unos hrane i lekova spolja;
- Svakodnevno je od tifusa, gladi, smrzavanja i iscrpljenosti umiralo između 10 i 25 žena i dece, čija su tela satima ležala među živima na drvenim boksovima.
Režim torture, gladovanja i zločina pod komandom joze matijevića
Pod upravom zastavnika Joze Matijevića i njegovih podređenih ustaša, život u logoru Đakovo pretvorio se u svakodnevnu agoniju. Ishrana zatočenica i dece svedena je na kutlaču vrele vode sa nekoliko zrna stočnog kukuruza ili trulog kupusa bez soli i masti. Majke više nisu imale mleka za odojčad, pa su novorođenčad i mala deca masovno umirala u naručju svojih majki.
Ustaški stražari su sprovodili sistematski psihološki i fizički teror nad bespomoćnim ženama:
- Prebijanja korbačima i kundacima: Svaki pokušaj žena da dođu do vode, ogreva ili kore hleba kažnjavan je brutalnim batinanjem do smrti u logorskom dvorištu;
- Noćna izvođenja i silovanja: Mlade srpske i jevrejske devojke noću su izvođene u zgradu ustaške uprave, gde su bile izložene silovanjima i zlostavljanju, nakon čega su mnoge ubijane i bacane u krečane ili septičke jame;
- Huškanje pasa na decu i starice: Ustaški zapovednici su u logorskom krugu držali dresirane pse koje su puštali na iznemogle starice i decu prilikom postrojavanja.
„U mlinu je vladao polumrak i neopisiv zadah bolesti i smrti. Na daskama u tri reda ležale su žene i deca u groznici tifusa. Deca su plakala tražeći koricu hleba ili kap vode, a ustaše su ulazile sa korbačima i vikale da ćemo sve do jedne završiti u Savi i Gradini.“ — Iz svedočenja preživele zatočenice pred Zemaljskom komisijom za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača.[4]
Hronologija stradanja i konačne likvidacije logora đakovo (1941–1942)
| Period / Datum | Događaj u logoru Đakovo | Broj žrtava / Deportovanih |
|---|---|---|
| Početak decembra 1941. | Osnivanje logora u mlinu „Cereale“ i dolazak prvog transporta iz Sarajeva i Bosne | 1.880 zatočenih žena i dece |
| 24–26. februar 1942. | Dolazak Ljubomira Miloša i Joze Matijevića; prebacivanje bolesnih žena i dece iz Stare Gradiške | Oko 1.200 novih zatočenica (srpske i jevrejske žene i deca) |
| Mart – maj 1942. | Vrhunac epidemije pegavog tifusa, gladi i svakodnevnih ubistava u logoru | Preko 560 umrlih i ubijenih u samom logoru |
| 15. jun – 7. jul 1942. | Konačna likvidacija logora Đakovo i deportacija preostalih zatočenica u tri transporta za Jasenovac | Oko 2.400 žena i dece odvedeno u Jasenovac i odmah likvidirano |
Konačna likvidacija logora u leto 1942: transporti smrti ka Gradini
U junu 1942. godine, dok je na Kozari počinjala velika osovinska ofanziva nakon koje će desetine hiljada srpskih žena i dece iz Potkozarja biti deportovano u Staru Gradišku, Jasenovac, Sisak i Jastrebarsko, Ustaška nadzorna služba donela je odluku da se logor u Đakovu rasformira, a sve preživele zatočenice i deca likvidiraju u logoru Jasenovac.
Operacijom likvidacije logora Đakovo, koja je sprovedena između 15. juna i 7. jula 1942. godine, rukovodio je ustaški zastavnik Matković sa pojačanim odredom jasenovačkih ustaša. Oko 2.400 preživelih srpskih i jevrejskih žena i dece podeljeno je u tri velika transporta i pod udarcima kundaka i bajoneta potovareno u plombirane stočne vagone na železničkoj stanici u Đakovu.
Putovanje od Đakova do Jasenovca, po vrelim letnjim danima u zaključanim vagonima bez kapi vode i vazduha, trajalo je više dana. Mnoge žene i deca ugušili su se ili umrli od žeđi još u vagonima. Po dolasku na železničku stanicu Jasenovac, transporti iz Đakova uopšte nisu uvođeni u logorske barake, već su direktno upućivani ka skeli na reci Savi i prebacivani na stratište u Donjoj Gradini, gde su žene i deca pobijeni maljevima, noževima i srbosjekom i zakopani u masovne grobnice.[5]
Grobar stjepan kolb i jedinstveno logorsko groblje u evropi
U sred sveopšteg mraka ustaškog terora u Đakovu, ostao je zabeležen svetao primer ljudske hrabrosti i pijeteta prema žrtvama. Kada su u zimu i proleće 1942. godine iz logora „Cereale“ svakodnevno iznošene desetine mrtvih žena i dece, ustaške vlasti su naredile da se leševi bacaju u zajedničke jame na ivici gradskog i jevrejskog groblja bez ikakvih oznaka, kako bi se zatro svaki trag njihovog postojanja.
Međutim, lokalni grobar Stjepan Kolb, uz pomoć zatočenika koji su donosili preminule, odbio je da izvrši ustaško naređenje o bezimenom zakopavanju. Rizikujući sopstveni život, Kolb je svaku žrtvu — i Jevrejku i Srpkinju, i staricu i tek rođeno dete — sahranjivao u poseban red, krišom zapisujući u svoju svesku iz ceduljica ili svedočenja drugarica tačno ime i prezime, ime oca, godinu rođenja, mesto odakle je dovedena i datum smrti. Na svaku humku postavljao je malu limenu ili drvenu pločicu sa rednim brojem koji se poklapao sa njegovim tajnim spiskom.
Zahvaljujući ovom podvigu Stjepana Kolba, nakon oslobođenja 1945. godine u Đakovu je sačuvano i uređeno jedino logorsko groblje iz Drugog svetskog rata u čitavoj Evropi na kojem preko 560 žrtava koncentracionog logora počiva pod svojim punim imenom i prezimenom. Na tom groblju jedno pored drugog počivaju srpska i jevrejska deca iz Sarajeva, Pakraca, Nove Gradiške, Tuzle i Travnika, kao nemi i večni svedoci zajedničkog stradanja dva naroda u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj.
Istorijska istina i kultura sećanja
Koncentracioni logor Đakovo predstavlja nepobitan istorijski dokaz da genocid u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj nije bio usmeren samo protiv vojno sposobnih muškaraca ili političkih protivnika, već ka potpunom biološkom istrebljenju srpskog i jevrejskog naroda, uključujući žene, trudnice i najmlađu decu. Činjenica da je od oko 3.000 zatočenica i dece iz Đakova rat preživelo svega nekoliko desetina (uglavnom onih koje su pre februara 1942. uspele da budu izvučene u bolnicu ili razmenjene), govori o neumoljivosti ustaškog aparata smrti.
Danas je očuvanje sećanja na žrtve logora Đakovo i njihovu golgotu od mlina „Cereale“ do Donje Gradine sveta obaveza istorijske nauke i čitavog društva. Svako ime zapisano u knjizi grobara Stjepana Kolba opominje da žrtve genocida nisu bezimeni statistički brojevi, već pojedinačni ljudski životi i prekinuta detinjstva čije stradanje nikada ne sme biti zaboravljeno niti relativizovano.
Reference
- Miletić, Antun: Koncentracioni logor Jasenovac 1941–1945: Dokumenta, Narodna knjiga, Beograd, 1986.
- Lukić, Dragoje: Bili su samo deca: Jasenovac – grobnica 19.432 devojčice i dečaka, Muzej žrtava genocida, Beograd, 2000.
- Zemaljska komisija za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača: Zločini u logoru Jasenovac, Zagreb, 1946.
- Arhiv Muzeja žrtava genocida u Beogradu, zbirka dokumenata o logorima u Slavoniji (Đakovo i Tenja).