Napad na izbegličku kolonu na putu Glina–Dvor tokom 'Oluje': masakr nad nemoćnim civilima

Istorijski kontekst operacije Oluja i egzodus srpskog stanovništva

Operacija Oluja, pokrenuta 4. avgusta 1995. godine, predstavljala je kulminaciju hrvatske vojne strategije za proterivanje srpskog stanovništva sa područja Republike Srpske Krajine. Nakon početka masovnog artiljerijskog napada na Knin, Benkovac, Gračac i Drniš, stotine hiljada srpskih civila našlo se u bezizlaznoj situaciji, primorano na napuštanje svojih vekovnih ognjišta. Putni pravci koji su vodili ka Republici Srpskoj i Srbiji postali su jedini spas, ali su istovremeno postali i poprišta najtežih zločina nad civilnim stanovništvom. Jedan od najtragičnijih pravaca povlačenja bio je put koji je vodio iz pravca Gline ka Dvoru na Uni, gde su se slivale kolone izbeglica iz Banije i Korduna.

Strateški cilj hrvatskog rukovodstva, oličen u naredbama predsednika Franje Tuđmana na sastanku na Brionima 31. jula 1995. godine, bio je da se srpskom stanovništvu nanese takav udarac da praktično nestanu sa tih prostora.[1] U tom kontekstu, izbegličke kolone nisu tretirane kao humanitarni problem, već kao legitimni vojni ciljevi ili, u najmanju ruku, kao kolateralna šteta u procesu "čišćenja" teritorije. Dok su se kolone kretale ka Dvoru, hrvatske snage su koristile svaku priliku da preseku puteve, izazivajući paniku, haos i masovno stradanje među starcima, ženama i decom.

Geografski položaj Banije i njena blizina granici sa Bosnom i Hercegovinom učinili su put Glina–Dvor ključnom arterijom za spasavanje života. Međutim, upravo ta važnost učinila ga je metom hrvatskih diverzantskih grupa, koje su imale zadatak da blokiraju povlačenje i onemoguće evakuaciju materijalnih dobara i ljudstva. Svedočenja preživelih govore o sistematskom granatiranju kolona koje su se kretale sporo, opterećene traktorima, zaprežnim kolima i pešacima, što je onemogućavalo bilo kakvu efikasnu odbranu ili manevar.

Ovaj period, od 5. do 8. avgusta 1995. godine, ostaće zapamćen kao vreme potpunog sloma humanosti, gde su međunarodne snage, poput UNCRO-a, često bile pasivni posmatrači zločina koji su se odvijali pred njihovim očima. Dok su kolone prolazile kroz Dvor, gde se nalazio bataljon danskih pripadnika UN, hrvatske snage su nastavile sa napadima, ne obazirući se na prisustvo međunarodnih posmatrača. Stradanje na putu Glina–Dvor nije bio izolovan incident, već deo šireg plana koji je za cilj imao trajno uklanjanje srpskog faktora iz Hrvatske.

Hronologija napada i diverzantskih akcija na putu glina–dvor

Dana 7. avgusta 1995. godine, kolona izbeglica koja se kretala iz pravca Gline ka Dvoru na Uni našla se pod žestokim udarom hrvatskih snaga. Prema izveštajima Dokumentaciono-informativnog centra Veritas, napad je započeo u ranim jutarnjim časovima, kada su diverzantske grupe Hrvatske vojske (HV) uspele da se infiltriraju u neposrednu blizinu kolone. Cilj je bio izazivanje potpunog rasula, što je postignuto otvaranjem vatre iz pešadijskog naoružanja, ručnih bacača i minobacača po civilnim vozilima.

U samom centru Dvora, situacija je bila dramatična, jer su se tu susrele kolone izbeglica iz različitih delova Banije. Dok su se civili nadali da će u Dvoru naći privremeni zaklon ili prelaz preko mosta na Uni, hrvatske snage su već kontrolisale ključne tačke, sprečavajući prolazak. Svedoci navode da su hrvatski vojnici, često obučeni u maskirne uniforme, pucali direktno u traktore i automobile, ne birajući metu, dok su civili pokušavali da se sakriju u obližnjim šumama ili kanalima pored puta.

Posebno su zabeleženi napadi na delove kolone koji su se nalazili u blizini sela Žirovac, gde je došlo do masovnog pokolja. Na tom mestu, kolona je bila potpuno blokirana, a hrvatske snage su koristile artiljeriju kako bi "očistile" put, ne vodeći računa o prisustvu hiljada civila. Tela stradalih ostajala su danima pored puta, dok su preživeli, u strahu za sopstvene živote, nastavljali put ka Bosni, ostavljajući za sobom svoje najmilije bez mogućnosti da ih sahrane.

Hronologija stradanja na ovom putnom pravcu jasno ukazuje na to da su napadi bili koordinisani i usmereni na stvaranje atmosfere straha koja bi ubrzala egzodus. Nije bilo reči o borbenim dejstvima protiv vojnih jedinica, jer su se u kolonama nalazili gotovo isključivo civili, dok su jedinice Srpske vojske Krajine bile u fazi povlačenja i dezorganizacije. Svaki metak ispaljen na tu kolonu bio je metak ispaljen na nemoćne ljude koji su samo želeli da sačuvaju goli život.

Tabela: pregled stradanja i ključnih događaja na pravcu glina–dvor

Napomena: Podaci su zasnovani na svedočenjima preživelih i dokumentaciji DIC Veritas. Tačan broj žrtava je teško utvrditi zbog nedostatka ekshumacija i sistematskog uklanjanja dokaza.

Svedočenja preživelih: glasovi iz kolone smrti

Svedočenja preživelih predstavljaju najpotresniji dokaz o onome što se dešavalo na putu Glina–Dvor. Jedna od preživelih, Milica Stojković (ime promenjeno radi zaštite identiteta), opisala je trenutak kada je njena porodica napadnuta u blizini Žirovca: "Sve je odjednom počelo da gori. Traktor ispred nas je pogođen, čuli su se krici dece i zapomaganje staraca. Nismo znali odakle pucaju, samo smo videli kako ljudi padaju pored puta, a mi smo morali da nastavimo dalje, ne smemo stati, jer ako stanemo, gotovi smo."[2]

Drugi svedok, Dušan Petrović, koji je bio u koloni iz pravca Gline, navodi: "Vojnici u hrvatskim uniformama su izlazili iz šume i pucali po nama kao po glinenim golubovima. Nije bilo nikakvog upozorenja, nikakvog poziva na predaju. Samo su pucali. Video sam čoveka koji je držao dete u naručju, obojica su pali kada ih je pogodio rafal. Niko nije smeo da izađe iz vozila da im pomogne, jer su snajperisti bili svuda oko nas."[3]

Ova svedočenja potvrđuju da je napad bio usmeren na izazivanje maksimalnog broja žrtava među civilnim stanovništvom. Nije bilo nikakvog vojnog opravdanja za ovakve akcije, osim namere da se srpsko stanovništvo trajno protera i da se spreči njihov povratak. Preživeli su često opisivali osećaj potpune nemoći, jer su bili okruženi neprijateljskim snagama, dok su međunarodne snage, koje su bile prisutne u Dvoru, ostale pasivne, ne pružajući nikakvu zaštitu izbeglicama.

Svedočenja takođe ukazuju na to da su hrvatske snage nakon napada vršile pljačku imovine koja je ostala u napuštenim vozilima. Sve što je bilo vredno – novac, nakit, dokumenta – oduzimano je, dok su vozila paljena kako bi se uništili tragovi zločina. Mnogi preživeli su stigli do Bosne bez ičega, sa traumama koje su ih pratile do kraja života, dok su njihovi najbliži ostali zauvek na putu Glina–Dvor, bez groba i obeležja.

Pravni aspekti i nekažnjivost zločina

Iako su zločini počinjeni tokom operacije Oluja, uključujući i napad na izbegličku kolonu na putu Glina–Dvor, dokumentovani od strane brojnih organizacija, pravosudni epilog je ostao izuzetno skroman. Haški tribunal (ICTY) je u predmetu protiv hrvatskih generala Ante Gotovine, Ivana Čermaka i Mladena Markača razmatrao zločine počinjene tokom i nakon Oluje, ali su presude često bile kontroverzne i nisu obuhvatile sve aspekte stradanja srpskih civila.

U optužnicama se često pominjalo granatiranje gradova, ali su napadi na izbegličke kolone, poput onog na putu Glina–Dvor, ostali u senci drugih događaja. Nedostatak političke volje u Hrvatskoj da se procesuiraju odgovorni za zločine nad Srbima, kao i opstrukcija istraga, doveli su do toga da većina počinilaca nikada nije izvedena pred lice pravde. Porodice žrtava i dalje čekaju na istinu i pravdu, dok se u Hrvatskoj operacija Oluja slavi kao "dan pobede", čime se dodatno produbljuje bol žrtava.

Pravni stručnjaci ističu da su napadi na izbegličke kolone direktno kršenje Ženevskih konvencija, koje štite civile u oružanim sukobima. Prema međunarodnom pravu, namerno gađanje civila koji beže od ratnih dejstava predstavlja ratni zločin. Međutim, bez snažnog međunarodnog pritiska i spremnosti domaćih pravosuđa da se suoče sa prošlošću, ovi zločini ostaju nekažnjeni, što šalje opasnu poruku da su zločini nad određenim etničkim grupama prihvatljivi ako su počinjeni u ime "nacionalnog oslobođenja".

Kultura sećanja na ove žrtve danas se održava uglavnom kroz rad udruženja izbeglih i prognanih lica, kao i kroz dokumentacione centre koji prikupljaju dokaze i svedočenja. Svake godine, na godišnjicu Oluje, održavaju se parastosi za stradale u koloni, čime se čuva uspomena na one koji su izgubili živote na putu ka spasenju. Ipak, potrebno je mnogo više od komemoracija – potrebno je sistemsko istraživanje, ekshumacija posmrtnih ostataka i pravično suđenje svima koji su odgovorni za ovaj masakr.

Reference

• Dokumentaciono-informativni centar Veritas, Izveštaj o stradanju Srba u operaciji Oluja, Beograd, 1996.
• Muzej žrtava genocida, Dokumenta o stradanju srpskog naroda u Hrvatskoj 1991–1995, Beograd, 2005.
• ICTY, Presuda u predmetu Gotovina i drugi (IT-06-90), Haški tribunal, 2011/2012.
• Savo Štrbac, Hronika prognanih Krajišnika, DIC Veritas, Beograd, 2005.
• Izveštaj UN, Humanitarna situacija u Krajini nakon operacije Oluja, avgust 1995.